Artemida,
w mitologii
greckiej córka Zeusa
i Latony,
bliźniacza siostra Apollona,
urodziła się na wyspie Delos; opiekunka świata roślinnego i zwierzęcego,
pozostała wiecznie młodą dziewicą. Zajmowały ją głównie łowy,
uzbrojona zawsze w łuk, którego używała przeciwko jeleniom, a także
przeciwko ludziom. Przypisywano Artemidzie zsyłanie na rodzące kobiety nagłej
i bezbolesnej śmierci. Wraz z innymi Olimpijczykami walczyła
przeciw gigantom. Ofiarą jej mściwości padły dzieci Niobe;
zabiła giganta Tityosa oraz Oriona i Akteona. Zagniewana na Agamemnona
zesłała morską ciszę, która uwięziła flotę płynącą na Troję.
Wg
przekazu zażądała złożenia ofiary z Ifigenii,
córki Agamemnona, jednak w ostatniej chwili nie przyjęła ofiary, w miejsce
dziewczyny podstawiła łanię, a Ifigenię przeniosła do Taurydy i uczyniła
swoją kapłanką.
Kult
Artemidy rozpowszechniony był w całej Grecji: w Sparcie, w Arkadii,
w Laokonii, na górze Tajget, w Elidzie, w Delfach i przede
wszystkim w Efezie, gdzie była słynna świątynia Artemidy – Artemizjon
(zaliczana do siedmiu cudów świata). W Rzymie identyfikowano Artemidę
z italską i łacińską Dianą,
boginią świata i życia na ziemi.
Od
VII w. p.n.e. postać Artemidy zaczęto personifikować jako Księżyc,
identyfikowano ją z Hekate i z Selene; oddawano jej cześć
jako zbawczyni ludzi (Soteira) i miast (Sosipolis), opiekunce małżeństw
(Hymnia). Uważano ją za patronkę Amazonek.
Przedstawiano Artemidę z łukiem i kołczanem pełnym strzał; poświęcone
jej zwierzę to łania.
Artemida
była inspiracją dla wielu twórców, m.in. dla Kallimacha (Hymn do
Artemidy, 1. poł. III w. p.n.e.), Katullusa (utwór 34, poł. I w.
p.n.e.), R. Brandstaettera (Śmierć na Wybrzeżu Artemidy), J. Wołoszynowskiego
(Przygoda Akteona). Malarskie wizerunki Artemidy stworzyli: Tycjan,
Correggio, L. Cranach mł., Tintoretto, J. Bruegel st., P.P. Rubens,
Rembrandt, A. Renoir.
Kybele,
Kubaba, Wielka Macierz, Matka Bogów,
w mitologii grecko-rzymskiej, frygijskie bóstwo przyrody, przywracające
życie wiosną, bogini płodności i urodzaju, władczyni dzikiej
przyrody, opiekunka miast w czasie wojny. Występowała pod różnymi
nazwami (Megale Meter, Magna
Mater).
Wyobrażano
ją w koronie z murów obronnych lub też jadącą na wozie zaprzężonym
w lwy i pantery. Występowała w otoczeniu korybantów
(potem również kuretów).
Korybanci w ekstatycznym tańcu, przy wtórze bębenków i tympanonów
zadawali sobie rany (włącznie z samokastracją - zwano ich wtedy gallami,
występowali w kobiecych strojach).
Ośrodkiem
jej kultu był Pesynunt (Pssinus), gdzie czczono ją pod postacią czarnego
kamienia, prawdopodobnie meteorytu. Tam też otrzymała przydomek Agdistis (od
góry Agdos) i łączono ją z Attisem.
W Azji Mniejszej identyfikowana z Artemidą
z Efezu. Kult Kybele popularny był w Grecji już w V w.
p.n.e. (utożsamiano ją z Reą,
Matką Bogów oraz z Demeter).
Związek z Demeter spowodował rozwój misteryjnego kultu Kybele.
W
204 p.n.e. kult Kybele wprowadzono do Rzymu (pod imieniem Wielkiej Macierzy
Idajskiej - od góry Ida w Azji Mniejszej). W świątyni na Palatynie
znajdował się czarny kamień z Pesynuntu. Na cześć Kybele ustanowiono
specjalne święta zwane Ludi
Megalenses.